ايران بوده است . » « 1 » از دقت و مطالعه در الواح بدست آمده ، مىتوان به تنوع حرفه‌ها در آن دوران پى برد . بطور كلى ، كسانى كه در مقابل خدمت به آنان مزد داده شده است ، عبارتند از : كارگران ساختمان ، شبانان ، زنان مأمور نگهبانى اسب ، كشتكاران ، يك نفر پيشواى مذهبى ، مأمور تنظيم محاسبات ، منبت‌كاران ، آهنگرانى كه مشغول ساختن در كاخ هستند ، كارمندان مخزن ، كارگرانى كه نقوش برجستهء سنگ و منبت‌كاريهاى چوبى را به عهده داشته‌اند ، درودگران و پيكرسازان ، كارگران حجار و سنگتراش ، كارگران كارگاههاى تزيين كاخ ، كارگرانى كه به گرفتن شراب و آبجو مشغولند ، زرگران ، خركچيها ، زره‌سان ، مسكاران و پيشه‌وران ديگر . جنبش اقتصادى و عمرانى كه از عهد كورش و داريوش آغاز شده بود ، بتدريج ، تحرك و شكوفايى خود را از كف داد . آخرين شهرياران هخامنشى ، مطلقا ، در فكر عمران و آبادى و تخفيف آلام و مشكلات ملل تابع نبودند بلكه روزبروز بر ميزان ماليات مىافزودند ، و طلا و عوارض گردآورى شده را ، در راه تجمل و فساد و جنگهاى خانگى و رقابتهاى زيانبخش سياسى مصرف مىكردند . و چنان كه ضمن تاريخ سياسى آن دوران ( در جلد اول ) ديديم ، همين سياست دور از حزم و عقل به شكست شاهنشاهى و پيروزى اسكندر منتهى گرديد . قبل از آن‌كه وضع اقتصادى ايران را در عهد اسكندر و جانشينانش مورد مطالعه قرار دهيم ، بىمناسبت نيست اگر وضع اقتصادى ملل تابع هخامنشيان را از نظر بگذرانيم . وضع اقتصادى ملل تابع شاهنشاهى هخامنشى باجهاى سنگين چنان كه در تاريخ سياسى عهد هخامنشى گفتيم ، كورش در دوران زمامدارى ، نسبت به ملل فرودست ، روشى ارفاق‌آميز داشت ، و از جهات اجتماعى ، اقتصادى و مذهبى با ملل تابع مدارا مىنمود . دربار و سازمان ادارى مفصلى نداشت ؛ به‌همين علت ، تنها از ملتهاى زيردست خود هدايايى دريافت مىكرد . در نتيجهء همين سياست توأم با رفق و مدارا ، مردم او را به نام « پدر » مىخواندند ، ولى از دورهء فرمانروايى داريوش به بعد ، روزبروز ، سازمان ديوانى شاهنشاهى ، و تشكيلات حكومتى و دربارى وسعت بيشترى كسب كرد ، و به‌همين تناسب ، بتدريج بر ميزان عوارض و مالياتهاى تحميلى بر ملل تابع افزوده شد ؛ در حالىكه ميزان دستمزد كارگران و پيشه‌وران تقريبا ثابت بود . سطح قيمتها از دورهء داريوش به بعد ، بسرعت رو به فزونى نهاد ؛ در نتيجه ، از قدرت خريد مردم عادى ، به ميزان زيادى ، كاسته شد . پس از آنكه حكومت هخامنشيان قوام و استحكام يافت ، پارس از پرداخت باج معاف گرديد ؛ درحالىكه شهرستان پهناور ماد ناگزير بود 450 قنطار و صد هزار گوسفند ، شوش و سرزمين كاشيها 300 قنطار ، ارمنستان و سرزمينهاى كنار درياى سياه 400 قنطار و بيست هزار كره‌اسب ، ماتينيها و شهرستانهاى مجاور 200 قنطار ، مرسخيها و چند منطقهء ديگر 300 قنطار ،

--> ( 1 ) . ر ك : مجلهء اطاق صنايع : « نگاهى به تاريخ صنايع ايران » ( مقاله ) . شمارهء 23 ص 87 - 85 .